Het verhaal van de 3 jonge Verzetsmartelaren van Neerwinden en Laar

Zomer 1943. Al meer dan drie jaar leeft België onder de knoet van de bezetter. De oorlog is alomtegenwoordig, maar tegelijk proberen mensen – en vooral jongeren – vast te houden aan wat normaal lijkt. In Neerwinden en Laar leeft iedereen toe naar Stoase Kermes, het hoogtepunt van het jaar. Ook zeven jonge mannen maken plannen: morgen kermis, samen uit, even ontsnappen aan de dreiging.

Maar achter die ogenschijnlijke lichtheid schuilt iets anders. Wat hen bindt, is niet alleen vriendschap, maar ook verzet. Ze behoren tot de Belgische Nationale Beweging, een goed georganiseerde verzetsgroep in de streek. Sommigen zijn nog maar zestien of zeventien, studenten, arbeiders, zonen van spoorwegarbeiders of wezen zonder ouders. Jongens met dromen, maar ook met overtuigingen.

In de nacht voor de kermis trekken ze eropuit voor een sabotageactie. Koolzaadvelden, bedoeld voor de Duitse oorlogsindustrie, moeten in brand worden gestoken. Eén van hen, Georges, neemt de wacht op bij een kapel op een hoog punt. Hij heeft nog zijn nette kleren aan; hij is pas aangekomen voor de vakantie. Dan gebeurt het ondenkbare. Duitse Feldgendarmen duiken onverwacht op. Een schot. Paniek. Georges wordt gewond en gegrepen. De anderen vluchten in het maanlicht, niet wetend wat er met hun kameraad gebeurt.

Wat volgt, is een meedogenloze ketting van arrestaties. In de vroege ochtend worden vrienden ruw uit hun bed gehaald. Eén jongen wordt zwaar mishandeld, een ander verraden in zijn schuilplaats. Ook twee die aanvankelijk konden ontsnappen, worden enkele dagen later alsnog opgepakt. Ouders en familie staan machteloos toe te kijken. Niemand weet precies wie wat heeft verklapt – of waarom de Duitsers zo goed geïnformeerd waren. Het wantrouwen en de angst slaan toe in het dorp.

De jongens worden verhoord, geslagen, vernederd. Eerst in Waremme, daarna in Luik. Ze krijgen nauwelijks te eten, nauwelijks rust. Toch houden ze vast aan elkaar. Wanneer het proces volgt, gaat alles razendsnel. In amper een kwartier wordt hun lot bezegeld. Vier doodstraffen, later één omgezet. De ouders zitten op de tweede rij, kijken toe, mogen niets zeggen. Achter de rechters hangt het hakenkruis. Het oordeel is onverbiddelijk.

Drie van hen worden opgesloten in de dodencellen van de citadel. Ze weten wat komt. In de laatste nacht schrijven ze brieven: aan ouders, geliefden, vrienden, leerkrachten. Brieven vol liefde, berusting, maar ook fierheid. Ze spreken over trouw aan het vaderland, over hoop die ze zelf niet meer zullen meemaken. Eén van hen vraagt zijn ouders later nog een zoon te noemen naar hem. Een ander laat een haarlok na. Kleine, menselijke gebaren tegenover een onmenselijk einde.

Op een koude novemberochtend worden ze gehaald. Geboeid. Geblinddoekt. Een korte gang, een berm, palen, geweren. Minuten later zijn drie jonge levens voorbij. Hun lichamen worden begraven bij honderden anderen, anoniem, achter de citadel.

Vier kameraden overleven de kampen. Ze keren terug, getekend voor het leven. In Neerwinden en Laar blijft het verlies nazinderen. Vragen blijven onbeantwoord. Maar wat blijft, is het verhaal van drie jongens die, in een tijd van angst en onderdrukking, kozen om niet weg te kijken. Jong, onstuimig misschien, maar vastberaden.

Tweeën­tachtig jaar later worden ze opnieuw samengebracht – niet in een veld, niet in een cel, maar in herinnering en beeld. Zoals ze het zelf hadden gewenst: drie jongens samen, gevallen voor hun overtuiging.