<![CDATA[]]> https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/ NL Sun, 01 Feb 2026 11:05:00 +0000 Incomedia WebSite X5 Pro <![CDATA[Het verhaal van mijn vader Oscar VOLONT]]> imblog
Het verhaal van mijn vader Oscar Volont
verteld door zijn zoon J.P. Volont

VERSLAG van de voorstelling (Erfgoedvereniging Pepijn@Landen vzw)

Het verhaal van mijn vader, Oscar Volont

Mijn vader, Oscar Volont, werd geboren op 24 januari 1920 in Cras-Avernas. Hij was twintig jaar oud toen de oorlog ons land overspoelde. Het hadden de mooiste jaren van zijn leven moeten zijn. In plaats daarvan werden het vijf jaren van gevangenschap, dwangarbeid en ontbering – jaren die hij nooit meer van zich af zou schudden.
 
Hij diende zijn legerdienst bij het 25ste Artillerieregiment. Toen de oorlog in mei 1940 losbarstte, was hij al gemobiliseerd. Zijn eenheid verdedigde eerst de omgeving van Antwerpen, later het Afleidingskanaal bij Maldegem. Ze vochten moedig, maar waren niet opgewassen tegen de moderne oorlogsmachine van de Duitsers. Op 27 mei 1940, na zware beschietingen en bombardementen door de Luftwaffe, moest ook zijn regiment de aftocht blazen. Twee van de vier paarden waarmee hij het zware kanon voorttrok, werden dodelijk getroffen. Hij bleef achter met “Diable” en “Boule”, alsof zelfs zij weigerden op te geven.

Enkele dagen later kwam het bevel: het Belgische leger had de wapens neergelegd. Op 29 mei werd mijn vader krijgsgevangen gemaakt. De Duitsers beloofden een snelle terugkeer naar huis – “Bald, bald”. Het waren leugens. In plaats daarvan volgde een mensonterende reis in vuile goederenwagons richting Duitsland. Zo begon zijn lange gevangenschap.
 
Mijn vader belandde in een krijgsgevangenenkamp en werd tewerkgesteld in een slachthuis. Hij vertelde hoe honger allesoverheersend werd, hoe kleine vormen van verzet – een stukje vlees redden, delen met anderen – tegelijk levensnoodzakelijk en levensgevaarlijk waren. Stelen gold als sabotage. De straf kon zwaar zijn. Toch hield solidariteit hen recht.

Na veertien maanden gevangenschap, bij het overlijden van zijn vader, waagde hij een ontsnapping. Samen met twee kameraden geraakte hij tot in Verviers, maar ze werden aangehouden. Andere Belgen, inmiddels ingelijfd bij het Duitse regime, leverden hen uit. Mijn vader werd teruggestuurd naar Duitsland, daarna naar zoutmijnen en uiteindelijk naar Bohemen-Moravië, waar hij als dwangarbeider bomen moest kappen en heraanplanten.

Het laatste oorlogsjaar was het zwaarst. Het eten werd schaarser, de honger ondraaglijk. Soms aten ze gras. Soms waagden ze zich aan een konijn, in stilte, uit wanhoop. Begin 1945 werd de streek gebombardeerd. Schuilen kon niet altijd. Toen de bevrijding eindelijk kwam, in mei 1945, woog mijn vader nog amper 49 kilo bij een lengte van 1 meter 80.
Hij keerde terug. Maar hij kwam niet écht thuis. Zijn lichaam was gebroken, zijn gezondheid blijvend aangetast. In 1975 stierf hij, 54 jaar oud. Te vroeg. Veel te vroeg.
 
Jaren later kocht ik, samen met mijn vrouw, een klein kunstwerk van Alfons Mucha. Het herinnert mij aan de streek waar mijn vader moest werken, maar vooral aan wat vrijheid betekent. Het is mijn manier om zijn verhaal levend te houden.

Dit is het verhaal van mijn vader. Eén van zovelen. Maar voor mij: alles.
 
]]> Sun, 01 Feb 2026 11:05:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?het-verhaal-van-mijn-vader-oscar-volont https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/000000013 <![CDATA[Het verhaal van de 3 jonge Verzetsmartelaren van Neerwinden en Laar]]> imblog
Het verhaal van de 3 jonge Verzetsmartelaren van Neerwinden en Laar
Herman Roloux

Verslag van de voorstelling (Erfgoedvereniging Pepijn@Landen vzw)

Drie jongens, één zomer, een onomkeerbare nacht

Zomer 1943. Al meer dan drie jaar leeft België onder de knoet van de bezetter. De oorlog is alomtegenwoordig, maar tegelijk proberen mensen – en vooral jongeren – vast te houden aan wat normaal lijkt. In Neerwinden en Laar leeft iedereen toe naar Stoase Kermes, het hoogtepunt van het jaar. Ook zeven jonge mannen maken plannen: morgen kermis, samen uit, even ontsnappen aan de dreiging.
Maar achter die ogenschijnlijke lichtheid schuilt iets anders. Wat hen bindt, is niet alleen vriendschap, maar ook verzet. Ze behoren tot de Belgische Nationale Beweging, een goed georganiseerde verzetsgroep in de streek. Sommigen zijn nog maar zestien of zeventien, studenten, arbeiders, zonen van spoorwegarbeiders of wezen zonder ouders. Jongens met dromen, maar ook met overtuigingen.
In de nacht voor de kermis trekken ze eropuit voor een sabotageactie. Koolzaadvelden, bedoeld voor de Duitse oorlogsindustrie, moeten in brand worden gestoken. Eén van hen, Georges, neemt de wacht op bij een kapel op een hoog punt. Hij heeft nog zijn nette kleren aan; hij is pas aangekomen voor de vakantie. Dan gebeurt het ondenkbare. Duitse Feldgendarmen duiken onverwacht op. Een schot. Paniek. Georges wordt gewond en gegrepen. De anderen vluchten in het maanlicht, niet wetend wat er met hun kameraad gebeurt.
Wat volgt, is een meedogenloze ketting van arrestaties. In de vroege ochtend worden vrienden ruw uit hun bed gehaald. Eén jongen wordt zwaar mishandeld, een ander verraden in zijn schuilplaats. Ook twee die aanvankelijk konden ontsnappen, worden enkele dagen later alsnog opgepakt. Ouders en familie staan machteloos toe te kijken. Niemand weet precies wie wat heeft verklapt – of waarom de Duitsers zo goed geïnformeerd waren. Het wantrouwen en de angst slaan toe in het dorp.
De jongens worden verhoord, geslagen, vernederd. Eerst in Waremme, daarna in Luik. Ze krijgen nauwelijks te eten, nauwelijks rust. Toch houden ze vast aan elkaar. Wanneer het proces volgt, gaat alles razendsnel. In amper een kwartier wordt hun lot bezegeld. Vier doodstraffen, later één omgezet. De ouders zitten op de tweede rij, kijken toe, mogen niets zeggen. Achter de rechters hangt het hakenkruis. Het oordeel is onverbiddelijk.
Drie van hen worden opgesloten in de dodencellen van de citadel. Ze weten wat komt. In de laatste nacht schrijven ze brieven: aan ouders, geliefden, vrienden, leerkrachten. Brieven vol liefde, berusting, maar ook fierheid. Ze spreken over trouw aan het vaderland, over hoop die ze zelf niet meer zullen meemaken. Eén van hen vraagt zijn ouders later nog een zoon te noemen naar hem. Een ander laat een haarlok na. Kleine, menselijke gebaren tegenover een onmenselijk einde.
Op een koude novemberochtend worden ze gehaald. Geboeid. Geblinddoekt. Een korte gang, een berm, palen, geweren. Minuten later zijn drie jonge levens voorbij. Hun lichamen worden begraven bij honderden anderen, anoniem, achter de citadel.
Vier kameraden overleven de kampen. Ze keren terug, getekend voor het leven. In Neerwinden en Laar blijft het verlies nazinderen. Vragen blijven onbeantwoord. Maar wat blijft, is het verhaal van drie jongens die, in een tijd van angst en onderdrukking, kozen om niet weg te kijken. Jong, onstuimig misschien, maar vastberaden.
Tweeën­tachtig jaar later worden ze opnieuw samengebracht – niet in een veld, niet in een cel, maar in herinnering en beeld. Zoals ze het zelf hadden gewenst: drie jongens samen, gevallen voor hun overtuiging.
]]> Sun, 01 Feb 2026 09:09:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?vezet https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/000000012 <![CDATA[Baron (?) Nicolajus Vanegeren]]> imblog
Is de adellijke titel 'baron', zoals vermeld in de huwelijksakte van 1783, terecht toegekend aan Nicolajus Vanegeren, en wat is de werkelijke oorsprong en status van de familie Vanegeren?

We wijzen op een interessant artikel van Jan Caluwaerts in Brabant Cronikel van december 2025 (*)

De tekst onderzoekt de genealogie en adellijke status van de familie Vanegeren in Landen, met als uitgangspunt de huwelijksakte van Nicolajus Vanegeren en Maria Elisabetha Lalman uit 1783. In deze akte wordt Nicolajus Vanegeren aangeduid als 'baron', wat aanleiding geeft tot de centrale vraag: Was deze titel terecht, en wat is de oorsprong van de familie Vanegeren?
 
De auteur duikt in de familiegeschiedenis, gesteund door parochieregisters en een artikel van Arthur Ulens (**). De familie Vanegeren is sinds het einde van de 17de eeuw in Landen gevestigd en wordt voor het eerst in 1694 vermeld. De oorsprong van de familie wordt gelinkt aan de Eerste Slag bij Neerwinden (1693), waarbij voorvader Arnold-François van Egeren als officier betrokken was. Na deze slag trouwde hij met de weduwe van een lokale baron en vestigde zich definitief in de regio.
 
Het document bespreekt verder het familiewapen en de mogelijke adellijke status, waarbij wordt geconcludeerd dat de vermelding van 'baron' in de huwelijksakte waarschijnlijk voortkomt uit lokale faam en overlevering, en niet uit een officieel erkende adellijke verheffing. Er wordt gesuggereerd dat erkenning van het familiewapen via heraldische commissies of een notaris mogelijk is.

De huwelijksakte van baron Nicolajus Vanegeren en Maria Elisabeth Lalman (Landen, 1 juni 1783)



De huwelijksakte van Arnold-François Vanegeren (Van Egeren) met douairière Maria Catharina Isabella Van Rijckel (Tienen, 1694)






(*) Jan Caluwaerts, Ridders van het verguld blazoen (8): Van Egeren, Brabant Cronikel, driemaandelijks tijdschrift voor familiekunde in Vlaams-Brabant, 27/4 (2025: 64-66).
(**) In ons documentatiecentrum bewaren we het archief van Arthur Ulens. Je kan er ook de nummers van Brabant Cronikel raadplegen.

 
]]> Thu, 15 Jan 2026 13:57:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?stamboom https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/00000000E <![CDATA[De Hollandse Oorlog (1672-1679) en zijn weerslag op de landbouwopbrengsten in Neerlanden]]> imblog
De Hollandse Oorlog (1672-1678/79) en zijn weerslag op de landbouwopbrengsten in Neerlanden (Georges Wemans)

Verantwoording

De bestudeerde bron is een ambtelijke schepenakte, opgemaakt op 24 april 1679 door de gezworen secretaris Dewale van de schepenbank van de heerlijkheid Neerlanden, in het kwartier van Tienen (1). De akte werd ondertekend door meier Huybrecht Dunion en de schepenen Goordt Libens en Willem Beirghens. Zij is opgesteld in het 17de-eeuwse Brabants ambtelijke Nederlands, en vertoont alle kenmerken van een formele gerechtelijke verklaring (attestatie), zoals beschreven voor dorpsbesturen en schepenbanken in Brabant. Omdat de akte expliciet is opgesteld op verzoek van pachter Aerdt Jadouls ten gunste van diens klacht tegenover de abdij van Park (de heer), heeft zij een duidelijk functioneel en partijdig karakter: het is een bewijsdocument, geen neutrale kroniek. Toch blijft de bron relatief betrouwbaar, gezien de officiële status van de schepenbank en het feit dat schadeverklaringen typisch gecontroleerd werden via visitaties en lokale kennis.

Inhoudelijk beschrijft de akte de opeenvolgende schade die Jadouls tussen 1673 en 1675 en in de daaropvolgende jaren opliep. In 1673 werden zijn graanvelden (17 à 18 bunder) vrijwel volledig vertrapt door doortrekkende Franse troepen van Lodewijk XIV, op weg naar het beleg van Maastricht – gebeurtenissen die passen binnen de militaire campagnes van de Hollandse Oorlog (1672–1678/79). In 1674 liep Jadouls nieuwe verliezen op door de fouragering van de Staatse troepen van Willem III van Oranje, die in Lijssem (Lincent) gelegerd waren in de aanloop naar de veldtocht die o.a. zou leiden tot de Slag bij Seneffe. Het jaar 1675 werd gekenmerkt door misoogst, oorlogsomstandigheden en hagelschade, typische fenomenen voor het kwetsbare agrarische ecosysteem van de Zuidelijke Nederlanden in oorlogstijd (2). Later werd de oogst bovendien verder geteisterd door vogelvraat, wormenschade en muizenplagen.
Deze schepenakte past daarmee in het bredere corpus van micro-regionale oorlogsschaderegistraties tijdens de Hollandse Oorlog, waarin lokale schepenbanken fungeerden als certificerende instellingen binnen het rurale rechtsleven van het hertogdom Brabant. De verklaring bevestigt zowel de materiële gevolgen van militaire doortochten voor landbouwers als de rol van de schepenbank als bemiddelende en juridisch legitimerende autoriteit in de relatie tussen pachters en grote geestelijke heren, zoals de abdij van Park.

(1) BE Ral (518-119). Griffies en gemeenten Brabant. Neerlanden. Archief van de schepenbank van Neerlanden 1613-1796. II Gemeente nr. 7. Stukken met betrekking tot de geschiedenis en bestuur; opmetingen van gronden, processen, militaire opeisingen (1652-1796). De folio's in de map zijn niet genummerd.
(2) E. Vanderlinden, Chronique des événements météorologiques en Belgique jusqu'en 1834, Tome VI, fascicule 1, (Bruxelles: Académie Royale de Belgique, 1924), 163.


Voor de transcriptie van de schepenakte zie: https://wemans.be/blog/index.php?x
]]> Sat, 20 Dec 2025 19:39:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?de-hollandse-oorlog--1672-1679--en-zijn-weerslag-op-de-landbouwopbrengsten-in-neerlanden https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/00000000D <![CDATA[De graanvisitatie van Neerlanden (1740) als reactie op de draconische winter]]> imblog
DE GRAANVISITATIE VAN NEERLANDEN (1740) ALS REACTIE OP DE DRACONISCHE WINTER
 
GEORGES WEMANS
 
De winter van 1739–1740 trof grote delen van West-Europa met een uitzonderlijke vorstperiode, met diepe gevolgen voor landbouw en voedselvoorziening. In rurale gebieden, zoals de Meierij van de Gete, leidde uitwintering van granen tot dramatische opbrengstverliezen en sociaaleconomische druk op pachters. De schepenbank van Neerlanden, bijgestaan door de pastoor, stelde op 1 juli 1740 een visitatieakte op waarin de mislukking van tarwe, wintergerst en andere wintergranen officieel werd vastgesteld. Deze bijdrage analyseert de akte als casestudy van een juridisch instrument dat lokale veerkracht bood in de nasleep van een klimaatramp. De casus toont hoe lokale instellingen een buffer vormden tussen economische verplichtingen en humanitaire nood.

BRONKRITIEK - VISITATIE NEERLANDEN, 1 JULI 1740

VORM
Het document is een officiële attestatieakte van de schepenbank, opgesteld door meier en schepenen en bekrachtigd door de secretaris.[1] Het fungeert als publiekrechtelijk bewijsstuk met authentieke status binnen de heerlijkheid Neerlanden (Meierij van de Gete). De bron is exact gedateerd ‘1 juli 1740’ en opgesteld ten velde binnen de jurisdictie van Neerlanden en is een directe getuigenis van de schade. Wat de redactionele kenmerken betreft zien we de formele intitulatio (aanhef) en testificatio of afsluiting (“Wij verklaren en attesteren”), de feitelijke vaststelling volgens een administratieve procedure (visitatie) en de ondertekening door de secretaris. Het stuk maakt deel uit van een register van de schepenbank.  Aangaande de betrouwbaarheid spreken we van een primaire bron, een ooggetuigenverslag van bevoegde personen. Het document dient om schade te bewijzen. Het eigenbelang van onderdanen kan echter invloed hebben op de voorstelling van feiten! Er is echter een duidelijke kwantificering van oppervlakten en schade. Besluitend: betrouwbaar instrument, maar functioneel gekleurd ten voordele van pachters en tiendplichtigen.

INHOUD
Thematisch handelde de bron over de vaststelling van de graanmislukking na de harde winter (1739-1740). Er was significante economische schade: terffve (tarwe) en wintergerst waren vrijwel volledig verloren, terwijl de rogge (‘coren’) maximaal 1/3 opbracht; 110 bunders wintergranen werden getroffen waarvan 53 à 54 bunders gerst. Functioneel was de bron een bewijs tegen fiscale en pachtverplichtingen. Ze bood een onderbouw voor de verlaging van de pacht en kwijtschelding van de achterstallen. De aanwezigheid van de pastoor kon van invloed zijn op de tiendheffing. Er was echter geen volledige lijst van alle teelten, enkel ‘wintervruchten’, niet alle percelen werden exact gespecificeerd en er was ook geen directe vermelding van wie getroffen was (wie waren de individuele pachters ?), m.a.w. er werd meer aandacht geboden voor structurele schade, echter minder voor exacte individuele verliezen.
 
HISTORIOGRAFISCHE SITUERING
 
De temperaturen daalden vanaf november 1739 abrupt en bleven uitzonderlijk laag tot maart 1740.[2] Doordat het sneeuwdek ontbrak, vroren wintergranen ‘uit’, een fenomeen dat desastreus was voor tarwe en gerst. In Neerlanden, gelegen op het vruchtbare leemplateau tussen Landen en Zoutleeuw, was de landbouwstructuur sterk afhankelijk van tarwe, gerst en rogge. De pacht- en tiendverplichtingen waren daar rechtstreeks aan gekoppeld. De misoogst bedreigde dus zowel lokale voedselzekerheid als de financiële stabiliteit van pachters.
 
De heerlijkheid Neerlanden stond onder de rechtsmacht van de Abdij van Sint-Geertrui te Leuven. De schepenbank fungeerde als lokaal bestuur én gerecht, bevoegd om attesten met bindende status op te stellen. De pastoor trad op als belanghebbende tiendheffer, wat de kerkjuridische  goedkeuring van de opname versterkte. Andere (groot)grondbezitters, zoals de Abdij van Park, hadden pachtinkomsten in het gebied, maar werden niet expliciet vermeld — wat wijst op een gecentraliseerde afhandeling door de schepenbank.
 
Wat met de schade? De akte vermeldde 319 bunder in de jurisdictie, 110 bunder bezaaid met wintergranen, 53 tot 54 bunder wintergerst, de bijna volledige mislukking van tarwe en wintergerst en maximaal 1/3 opbrengst voor de overige granen. Dit betekende een verlies van ca. 67% van de wintergranenproductie, een potentieel catastrofale voedselimpact.
 
De akte diende bijgevolg als bewijs ter ondersteuning van pachtreductie of -uitstel, als basis voor tiendrachtenherziening en als bescherming tegen claims van wanbeheer. De redactie ervan toont dat de akte bedoeld was voor latere juridische inzet, niet louter als verslag.
  
BESLUIT
  
De visitatieakte van Neerlanden vormde een sprekend bewijs van een lokaal bestuur dat ingreep tegen klimaatschade. Door de misoogst te objectiveren en juridisch te valideren, werd sociaaleconomische stabiliteit bevorderd. De bron illustreert hoe de Kleine IJstijd niet enkel een meteorologisch fenomeen was, maar een aanslag op bestaande rechts- en economische structuren waarop dorpsinstellingen flexibel en doeltreffend reageerden.
  
ADDENDUM

Moderne Nederlandse hertaling van de schepenakte
 
Wij, Joannes Lowet, meier, en de schepenen Jan en Fransis Istas, Arnoldus Clerinx en Frederik Ingebos, van het dorp en de heerlijkheid Neerlanden, verklaren en getuigen hierbij dat wij, samen met de eerwaarde en edele heer Renesse, pastoor van ons voornoemd dorp, ter velde zijn gegaan om de graangewassen te inspecteren.
Aangezien deze door de langdurige en strenge winter bijna volledig zijn vernield, hebben wij bij onze inspectie vastgesteld dat de tarwe en wintergerst zodanig zijn mislukt en uit de winter gekomen, dat er nauwelijks nog opbrengst te verwachten valt.
Wat de overige korengewassen betreft, zal er in het gunstigste geval slechts één derde van de normale opbrengst kunnen worden gerealiseerd.
Onze jurisdictie omvat ongeveer 319 bunder, waarvan ongeveer 110 bunder is bezaaid met wintergranen. Van deze 110 bunder is ongeveer 53 tot 54 bunder met wintergerst bezaaid geweest.
Tot bevestiging van de waarheid hebben wij dit stuk door onze secretaris laten ondertekenen.
1 juli 1740
Jacobus (of Jacques) Dewael, secretaris.

De transcriptie van de originele versie van de schepenakte vind je op:

Voetnoten
[1] Rijksarchief Leuven, Archief Griffies & Gemeenten – Brabant, Neerlanden, nr. 7 (1652–1796), schepenregister.
[2] Stefan Brönnimann e.a., ‘The Weather of 1740, the Coldest Year in Central Europe in 600 Years’, Climate of the Past 20, nr. 10 (2024): 2219-35, https://doi.org/10.5194/cp-20-2219-2024.
 
]]> Sat, 13 Dec 2025 16:42:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?de-graanvisitatie-van-neerlanden--1740--als-reactie-op-de-draconische-winter https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/00000000C <![CDATA[Van akkers tot rechtsmacht. Hoe een grensconflict tussen Neerlanden en Neerhespen uitgroeide tot een strijd om macht en belasting (1746–1747)]]> imblog
Van akkers tot rechtsmacht
Hoe een grensconflict tussen Neerlanden en Neerhespen uitgroeide tot een strijd om macht en belasting (1746–1747) (Georges Wemans)

Inleiding
In het achttiende eeuwse Landen vormden akkers, pacht en oude gewoonten de basis van het dagelijks leven. Dorpen waren hier geen toevallige buurtschappen, maar hechte fiscale gemeenschappen. Een greppel in een weide of een (kromme) voetweg kon bepalen wie belasting betaalde aan wie – en dus wie recht van spreken had. Land was macht, en macht liet zich niet zomaar afpakken. Toen Neerlanden en Neerhespen het rond 1746 niet langer eens waren over de ligging van hun dorpsgrens, stond er meer op het spel dan een paar percelen. Jarenlange onzekerheid over belastingrechten leidde tot een conflict dat zijn weg vond naar Brussel, voor de Soevereine Raad van Brabant. Daar probeerde men een compromis te forceren dat rust moest brengen, maar tegelijk nieuwe vragen opriep over rechtsmacht en heerlijkheid.
Drie bewaarde documenten laten zien hoe diep dit conflict sneed in lokale belangen en hoe kerkelijke instellingen – waaronder de Abdij van Sint-Geertrui te Leuven – zich bedreigd voelden in hun inkomsten en juridische positie. Dit artikel onderzoekt welke betekenis het akkoord van 9 februari 1747 werkelijk had en wie er sterker uit de strijd kwam: het dorp dat tijdelijk leek te winnen, of de heren die hun macht niet zomaar wilden laten verschuiven.

Twee dorpen en uitgesproken grens
De velden tussen Neerlanden en Neerhespen leken op het eerste gezicht weinig bijzonder: golvend bouwland, greppels vol regenwater en hier en daar een veldweg die al generaties lang de kortste route was tussen hoeves. Maar achter die eenvoud schuilde een wereld van gewoonten en rechten. Wie een akker bewerkte, wist niet alleen waar hij werkte, maar ook voor welk dorp de lasten werden betaald – en dus wie hoorde bij wie. Het vonnis van 10 december 1746, uitgesproken door de Soevereine Raad van Brabant, zette die wereld op zijn kop. Neerlanden voelde zich onrechtvaardig behandeld en zag hoe grenzen die men als “van alle oude tijden geploegd” beschouwde, plots ter discussie kwamen te staan. De inwoners waren ervan overtuigd dat Neerhespen niet alleen land, maar ook inkomsten probeerde in te pikken: percelen zouden voortaan bijdragen aan een ander bestuur, een andere gemeentekas, een andere rechtsmacht. De dorpsschepenen van Neerlanden trokken in beroep. In januari 1747 lieten zij in een akte vastleggen dat zij zich hielden aan de “oprechte limietscheiding” die “van alle oude tijden geplogen is tot op den dagh van heden” (1). Wat stond er op het spel? Niet de eigendom van de grond zelf, maar de fiscale controle, m.a.w. wie mocht innen en recht spreken.
 
Het Brusselse compromis
In Brussel, honderden pachtkilometers verwijderd van de velden waar het werkelijk om draaide, kwamen vertegenwoordigers van beide dorpen op 9 februari 1747 oog in oog te staan met de macht van het hertogdom Brabant. De Raad wilde vooral rust: geen slepende processen of escalerende lokale conflicten. De commissaris liet beide partijen aan het woord en stuurde aan op een akkoord dat op het eerste gezicht eenvoudig leek: loop de grens af en plaats paalstenen op herkenbare plaatsen. Zo werd de dorpsgrens tastbaar en voorlopig verankerd in het landschap. De regeling oogt technisch, maar is in wezen eenvoudig: onder toezicht van de Raad werd een werkbare lijn getrokken. Daarbij werd uitdrukkelijk vastgelegd dat de nieuwe scheiding alleen zou gelden “voor den regel der quotisatie”.(2) Dit was een possessoire maatregel of tijdelijk bepalen wie mag innen, maar de petitoire kern of wie werkelijk rechtsmacht heeft bleef open. Door het compromis kreeg Neerlanden op korte termijn het voordeel: enkele betwiste percelen werden volgens de nieuwe lijn aan haar toegewezen.

Het weerwerk van de abdij
Het leek een elegante oplossing, maar niet iedereen was gerustgesteld. De Abdij van Sint-Geertrui in Leuven was niet alleen een invloedrijke grondbezitter, maar ook dorpsheer van Neerlanden, met rechtsmacht, bestuurlijke invloed en het recht om de pastoor te benoemen. Wanneer percelen onder Neerhespen zouden worden belast, dreigden dus heerlijke en pastorale bevoegdheden te verschuiven, samen met de inkomsten. In een juridisch document werd gewaarschuwd dat ongeveer 45 bunders en 50 bunders tienden konden verschuiven (3) — jaarlijks terugkerende opbrengsten die nauw verbonden waren aan het heerlijk gezag. De centrale bezwaren van de abdij: verlies van dorpsheerlijkheid, inperking van jurisdictie en zielzorg, ondermijning van precedentwerking (o.a. tiendencohiers uit 1686). De strijd verschoof dus: niet enkel tussen twee dorpen, maar tussen de wereldlijke en kerkelijke macht van de abdij enerzijds en de administratieve logica van de staat anderzijds.

Conclusie
Het grensconflict tussen Neerlanden en Neerhespen toont hoe territorium in de achttiende eeuw vooral een juridisch-fiscale constructie was. Het akkoord van 9 februari 1747 bood een tijdelijke oplossing die de rust herstelde, maar liet de wezenlijke machtsvraag open. Voor Neerlanden betekende het compromis een tijdelijke versterking van haar positie, maar het petitoire niveau — het uiteindelijke recht op jurisdictie en heerlijkheid — bleef onbeslist. Voor de Abdij van Sint-Geertrui stond als dorpsheer het behoud van haar wereldlijk én spiritueel gezag op het spel. Het dossier toont zo een institutionele transitie: traditionele heerlijkheden zagen hun gezag uitgedaagd door een centraler staatkundig optreden inzake territoriale bevoegdheid. Neerlanden won voorlopig op het vlak van belastinginning, maar de abdij vocht voor de structurele bevestiging van haar macht.
 
De strijd op het veld was tijdelijk beslist — de strijd om het recht nog lang niet.

Eindnoten
(1) “Extract getrokken uijt den originele copije…”, 25 januari 1747, Archief  Abdij van Sint-Geertrui, nr. 10432 - 1 folio, Rijksarchief Leuven (RAL).   
    (2) “Memorie uijt het accort”, 9 februari 1747, Archief Abdij van Sint-Geertrui, nr. 10432 - 2 folio's, Rijksarchief Leuven (RAL).
    (3) “Casus ende verclaringe”, z.d. [> 9 februari 1747], Archief Abdij van Sint-Geertrui, nr. 10432 - 1 folio, Rijksarchief Leuven (RAL).

Bibliografische referentie:
Georges Wemans, "Gatiana", Van akkers tot rechtsmacht. Hoe een grensconflict tussen Neerlanden en Neerhespen uitgroeide tot een strijd om macht en belasting (1746–1747), https://www.wemans.be/blog/index.php?grensconflict-tussen-neerlanden-en-neerhespen




]]> Sun, 07 Dec 2025 13:38:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?van-akkers-tot-rechtsmacht--hoe-een-grensconflict-tussen-neerlanden-en-neerhespen-uitgroeide-tot-een-strijd-om-macht-en-belasting--1746-1747- https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/00000000B <![CDATA[Verzetstrijder Fernand Van Orlé (Walshoutem - Leuven)]]> imblog
Deze bijdrage focust op Jean François Fernand VAN OORLÉ een weerstander/verzetsstrijder en hoofd van de Intelligence Service ‘Ligne Jean’ afkomstig uit Walshoutem, die zijn activiteiten met de dood heeft moeten bekopen in Duitse strafgevangenis van Wolfenbüttel in Niedersaksen op ongeveer 600 km van Landen.



Gedenkplaat van Fernand Van Oorlé in het Gerechtsgebouw van Leuven (® Georges Wemans, 2025)

VERZET BREKEN

Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikte Nazi-Duitsland zijn gerechtssysteem als een instrument om tegenstanders van het regime uit te schakelen. Rechters en procureurs steunden in grote mate Hitlers beleid. Nieuwe wetten schaf­ten democratische vrijheden af en richtten speciale rechtbanken op, zoals de Sondergerichte en het Volksgerichtshof, die vooral politieke en militaire tegenstanders veroordeelden. De doodstraf werd uitzonderlijk vaak opgelegd: tegen 1945 kon ze voor meer dan veertig misdrijven worden uitgesproken.

In de oorlogsjaren groeide het aantal gevangenen sterk door massale repressie in de bezette gebieden. De omstandigheden in de gevangenissen waren zwaar door honger, ziekte en mishandeling. De Duitse justitie werkte nauwer samen met de politie en de SS en leverde gevangenen zelfs over voor 'vernietiging door arbeid'. Daarnaast kende het systeem vele vervolgingen om ideologische redenen: tegen Joden, homoseksuelen, Jehova’s getuigen, Polen en andere groepen die als “ongewenst” werden beschouwd.
Nacht-und-Nebel: mensen laten verdwijnen.

Om het verzet in West-Europa te breken, werd in december 1941 de beruchte Nacht-und-Nebel-verordening (N.N.) ingevoerd. Gevangen verzetslieden moesten in het geheim naar Duitsland worden overgebracht. Hun naam werd vervangen door een nummer, processen vonden zonder bescherming van advocaten plaats en families wisten niet waar hun naasten zich bevonden. Veel N.N.-gevangenen verdwenen spoorloos of stierven in gevangenissen en concentratiekampen.

GEVANGENIS WOLFENBÜTTEL


Het in 1937 aangepaste en ingerichte gebouw als executieplaats
in de strafgevangenis van Wolfenbüttel (® Georges Wemans, 2004)

De strafgevangenis van Wolfenbüttel (Nedersaksen) werd een van de belangrijkste executieplaatsen van het naziregime. Tussen 1937 en 1945 werden er meer dan 500 mensen geguillotineerd. Het complex bevatte executiecellen, een kapel, kamers voor de beul en zijn assistenten en een ruimte waar de guillotine stond opgesteld achter een gordijn. De terechtstellingen verliepen volgens een strak, gruwelijk ritueel dat maar enkele minuten duurde.
Jean François Fernand Van Oorlé (1908–1944)

J. F. Fernand Van Oorlé, geboren in Walshoutem, groeide op in een onderwijzersgezin en studeerde vermoedelijk rechten in Leuven. Hij was literair actief en werd in 1936 procureur des Konings te Leuven. Samen met zijn vrouw Clémence Vleminckx had hij twee kinderen.
Tijdens de bezetting richtte hij de verzetsgroep Ligne Jean, een inlichtingen- en actiedienst, op. Volgens Duitse verordeningen stond op spionage automatisch de doodstraf. Op 4 februari 1943 werd Van Oorlé gearresteerd door de Duitse geheime veldpolitie, onder meer vanwege inlichtingen over Duitse vliegvelden. Hij werd opgesloten in Sint-Gillis en later, omdat men hem niet “veilig” kon berechten in België, naar Duitsland gedeporteerd.



Fernand Van Oorlé is NN-gevangene nr. 549 (middelste kolom/'Name') (® Georges Wemans, 2004)

In november 1943 kwam hij terecht in Esterwegen, waar hij het N.N.-nummer 549 kreeg. Op 23 maart 1944 veroordeelde het Volksgerichtshof hem ter dood. Vervolgens werd hij overgebracht naar Wolfenbüttel, waar N.N.-gevangenen vaak zeer snel werden geëxecuteerd.
Op 1 juni 1944, omstreeks 18.42 uur, werd Jean Van Oorlé met de guillotine onthoofd. Ooggetuigen beschreven later dat hij zich bijzonder moedig gedroeg. Hij werd eerst in Wolfenbüttel begraven en na de oorlog in 1947 herbegraven in België, in Aarschot.


Het lokaal waar de terechtstelling plaatsvond. Een symbolische spot (zie pijl)
belicht de plaats van de guillotine (® Georges Wemans, 2004)

ERKENNING NA DE OORLOG

Zijn weduwe, Clémence Vleminckx, vroeg in 1947 het Statuut van Politiek Gevangene aan voor haar overleden echtgenoot. In 1949 werd dit officieel toegekend. Van Oorlé wordt vandaag herinnerd als een moedige verzetsstrijder die zijn leven gaf voor de vrijheid en tegen het nazistische onrechtsysteem dat duizenden mensen vernietigde.

Meer weten? Zie bibliografische referentie hieronder.

BIBLIOGRAFIE

Wemans, Georges, 'Focus op een politiek gevangene uit Wereldoorlog II: Jean François Fernand Van Oorlé uit Walshoutem'. Ons Landens Erfdeel  66, (2004): 28-39



 
 
 
]]> Mon, 01 Dec 2025 13:42:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?verzetsstrijder-francois-van-orle https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/000000008 <![CDATA[De MEIERIJ van de Gete]]> imblog
Eigen bewerking van de kaart van J.B. de Bouge (1787)

DE MEIERIJ VAN DE GETE (Georges WEMANS)

In het ancien régime is het grondgebied van Brabant onderverdeeld in zes grote ressorten of hoofdmeierijen: meierij Leuven, ammanie Brussel, marktgraafschap Antwerpen, meierij Tienen, meierij ’s Hertoghenbosch en het baljuwschap Nijvel. Elke hoofdmeierij is samengesteld uit een aantal districten die meestal bekend zijn onder de naam meierijen. Het kwartier of hoofdmeierij Tienen groepeert de meierijen Halen, Gete en Kumtich.(1)

Volgens de tellingsgegevens van de Officie Fiscaal van de Raad van Brabant noteren we anno 1709 in de meierij van de Gete de volgende lokaliteiten: Dormaal, Eliksem, Ezemaal, Goetsenhoven, Gussenhoven, Hakendover (met Outgaarden als gehucht), de norbertijnenabdij van Heilissem, Laar, Landen stad, Neerheilissem, Neerhespen, Neerlanden, Neerwinden, Opheilissem, Overhespen, Overwinden, Raatshoven, Rumsdorp, Waasmont, Walsbergen, Wange, Wommersom en Wulmersum. Landen (stad) wordt gerekend onder de 20 Brabantse cleyne steden en heeft ten tijde van hertogin Johanna van Brabant (tweede helft 14de eeuw) het statuut verworven van vrijheerlijkheid, met eigen magistraten en costumen. De abt van de abdij van Heilissem is ook de heer van Opheilissem en Neerheilissem.(2)

R. Van Uytven et al. geven de volgende indeling van de meierij van de Gete: Dormaal, Eliksem, Ezemaal, Goetsenhoven, Gussenhoven, Hakendover én Outgaarden, Laar, Neerhespen, Neerheilissem, Neerlanden, Neerwinden, Opheilissem, Overhespen, Overwinden, Raatshoven (Racour), Rumsdorp, Waalhoven (nabij Velm), Waasmont, Walsbets, Walsbergen, Wange, Wommersom en Wulmersum.(3) Men verwijst hier naar Walsbets en Waalhoven (depentie van Velm) die tijdens de 15e en eerste kwart van de 16e eeuw tot het ressort van de Gete behoorden.(4)

Het bestuur van een meierij of kwartier berust bij twee aanvullende organen: de hoofdofficier (Tienen), die als permanente vertegenwoordiger van het centraal gezag fungeerde en tegelijk als woordvoerder en als voorzitter van de algemene vergadering optrad, en de meierij- of kwartiervergadering, het representatief overlegorgaan belast met de behartiging van de gemeenschappelijke belangen van de plattelandsgemeenten. Een (kwartier)secretaris of griffier stond de vergadering terzijde. Een permanent dagelijks bestuur ontbrak. De periodiciteit van deze vergaderingen was hoogst onregelmatig. De frequentie nam toe tijdens een oorlogstoestand of bij de bekendmaking en verspreiding van ordonnanties, de handhaving van de openbare orde of de organisatie van de (militaire) lasten.(5)

-------------------------------------------------------------------
(1) R. Van Uytven et al., De gewestelijke en lokale overheidsinstellingen in Brabant en Mechelen tot 1795, vol. 2 (Algemeen Rijksarchief, 2000), 627-634.
(2) Galesloot, L. & Lejour, E., Inventaire des archives de l'Office Fiscal du Conseil de Brabant. Registres. , Brussel, /.
https://agatha.arch.be/data/ead/BE-A0541_005627_004272#I56274272324 (link naar de meierijen van Halen, Geten (nrs. 79-149), Zoutleeuw en Zichem).
(3) R. Van Uytven et al., De gewestelijke en lokale overheidsinstellingen in Brabant en Mechelen tot 1795, 665-666.
(4) J. Cuvelier, Les dénombrements de foyers en Brabant (XIVe-XVIe siècle), (Algemeen Rijksarchief, 1912), 887.
(5) R. Van Uytven et al., De gewestelijke en lokale overheidsinstellingen in Brabant en Mechelen tot 1795, 641-655.

De kaart van ingenieur-geograaf J.B. de Bouge 'Nouvelle carte chorographique des Pays-Bas autrichiens (1787)' vindt men op https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb459309104
https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10678630r/f1.item.zoom


]]> Mon, 01 Dec 2025 12:58:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?de-meierij-van-de-gete https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/000000007 <![CDATA[Oxtailsoep, huwelijksbootjes en pronkgebak.]]> imblog
Oxtailsoep, huwelijksbootjes en pronkgebak.
Lokale communie- en huwelijksmenu’s (1950-1985) - PASCAL LEFÈVRE
 
Oude spijskaarten van communie- of huwelijksfeesten van de jaren 1950 tot begin jaren 1980 zijn meer dan opsommingen van gerechten, het zijn stille getuigen van een verleden dat ver achter ons ligt. Hoe konden onze voorouders feesten zonder veganistische gerechten, springkastelen en foodtrucks aan huis?

Primaire bronnen
 
Lange tijd hadden historici alleen oog voor de (eet)cultuur van de hoogste klasse, maar begin dit millennium groeide de aandacht voor de eetcultuur van de gewone mens, zoals in de publicatie Suikerbonen en beschuit met muisjes van 2005, die de eetgewoonten bij sleutelmomenten in het leven. Het was een vergelijkende studie, op basis van 125 getuigenissen van ouderlingen, van de eetgewoonteen van vier regio’s in België en Nederland: het Hageland en Haspengouw, Nederlands Limburg en Noord-Brabant.
 
Mijn onderzoek is daarentegen beperkt tot enkele Landense gemeenten en spitst zich toe op een beperktere periode, waarbij hoofdzakelijk de spijskaarten uit mijn familie-archief worden geannalyseerd. Voor de periode 1953-1984 zijn er 41 menukaarten van communie- of huwelijksfeesten, die hoofdzakelijk plaatsvonden in Neerwinden, Laar en Overwinden. Het is een periode waarvan ik zelf slechts het laatste kwart als kind heb meegemaakt. Door een vergelijking van deze familiecollectie spijskaarten met de collectie van het documentatiecentrum (van Erfgoedvereniging Pepijn), blijkt dat er, op enkele variaties na, een grote overeenkomsten zijn, zowel qua opbouw van het feest als de keuze van de gerechten per gang. De  familiecollectie kan dus als tamelijk representatief beschouwd worden voor deze feesten van de midden- en lagere klasse in Landen in de afgebakende periode (1953-1984).
 
De termijn van ruim drie decennia laat toe om zowel de toenmalige tradities (van de jaren vijftig en zestig) te schetsen, als de verschuivingen die optreden vanaf de jaren zeventig en nog sterker worden begin jaren 1980.

Gebruikte primaire bronnen

41 menukaarten waarvan

  • 5 eerste communie (1960-1975)
  • 16 plechtige communie/vormsel (1957-1981)
  • 20 huwelijk (1953-1984)
 
Beperkingen: niet elk type feest is in elk tijdvak is evenredig vertegenwoordigd:
 
  • Van de eerste communie zijn er verhoudingsgewijs minder spijskaarten en minder gespreid in de tijd (beslaan alleen de periode 1960-1975).
  • Voor de plechtige communie is de periode uitgebreider (1957-1981), maar de meerderheid (11 van de 16) van de spijskaarten dateren van de jaren zeventig.
  • De beste spreiding in de tijd (1953-1984) hebben we bij de huwelijksfeesten, maar de meeste menu’s (9 van de 20) dateren van de jaren zestig.
 
Context
  
Het eerste wat opvalt bij deze menukaarten is dat het tot eind jaren 1970 zeer uitgebreide menu’s betreft. Doorgaans werd het feestmaal in de voormiddag voorafgegaan bij de bijhorende kerkelijke viering, zodat de gasten ’s middags konden aanschuiven aan tafel. Zeker bij huwelijken werden de gasten ook op de kerkelijke viering verwacht, waarna ze, op hun best uitgedost, per koppel in ‘suite’ de kerk verlieten. Het was een beetje een showmoment naar de lokale gemeenschap toe en veelal vastgelegd door een professionele fotograaf. De feestmaaltijd vond gewoonlijk plaats in het huis van de ouders van de bruid, die het feest ook bekostigden. Alle beschikbare ruimtes op het gelijkvloers werden daarvoor omgetoverd in een pop-up feestzaal. Onder andere het zitsalon moest plaats maken voor een feesttafel: alzo konden bijvoorbeeld voor het huwelijk van mijn ouders toch zo’n vijftig gasten plaatsnemen.
 
Ons Kookboek van 1965 van de Boerinnenbond reikte richtlijnen aan inzake de tafeldekking, de etiquette en de plaatsing van de gasten. De ereplaats was uiteraard voor de communicant of het bruidspaar; de eerste werd geflankeerd door meter, peter en ouders, het bruidspaar door hun ouders.
 
Deze specifieke feesten waren in de eerste plaats een familieaangelegenheid, er werden verhoudingsgewijs veel minder vrienden uitgenodigd dan tegenwoordig. Door die ruimtelijke beperkingen, maar ook omwille van andere redenen, werd nogal eens selectief uitgenodigd. Soms waren er familieleden om persoonlijke redenen die nooit naar feesten gingen of die op de boerderij bleven om de koeien te melken. Op luttele groepsfoto’s van huwelijksfeesten (in mijn collectie) zijn er voor de jaren 1970 zelden kinderen te zien.
 
Bij die feesten in huis werd er meestal gekookt door een klein team van lokale kookvrouwen, in het lokale dialect “kookkossen” genoemd.
 
Tot in de vroege jaren zeventig was het blijkbaar nog niet gebruikelijk om een afzonderlijk avondfeest (met buffet voor een ruimere groep gasten en een DJ met ‘discobar’). Vooral vanaf de jaren werden sommige huwelijksfeesten buitenshuis in een zaal van een traiteur (zoals Marcel in Landen) gehouden. Vooral de ouderen waren meestal niet erg opgezet met deze evolutie, ze vonden de dansmuziek meestal veel te luid om nog met elkaar te kunnen babbelen.
 
Standaardmenu eerste en plechtige communie/vormsel

Hoewel het twee verschillende communiefeesten betreft, zijn er weinig verschillen in de bijhorende feestmenu’s, behalve dat voor de plechtige communie (of het vormsel) enkele gangen werden toegevoegd. Het standaardmenu voor een communiefeest bood het volgende (
ILL 1, ILL 2, ILL 3, ILL 4, ILL 5):
  1. soep: ossenstaart (“Oxtail”)-, aspergeroom- en tomatensoep; minder vaak kippensoep en uitzonderlijk kervel, Carmenroom of Portugese soep. Vanaf de jaren 1970 werd de soep veelal voorafgegaan door een koud voorgerechtje van zeevruchten of zalm.
  2. communiekorfjes: oftewel koninginnehapjes konden niet ontbreken. Op twee menu’s staat er evenwel “gevulde vikingsloep” (vermoedelijk een vispateitje).
  3. eerste warme hoofdschotel: meestal rundsgebraad met groentenkrans, soms met expliciete vermelding van aardappelen of kroketten. In plaats van rund werd al eens een lendestuk of zelfs eens ossenspier gegeven. Op één menu wordt het rundsgebraad nog voorafgegaan door een andere warme visschotel (tongfilets).
  4. fruit: allerhande fruit komt voor, soms gespecificeerd (ananas, meloen). In enkele gevallen wordt er roomijs opgediend in plaats van fruit. Op enkele menu’s is het daarna tijd voor mokka en gebak.*
  5. tweede warme hoofdschotel: een grote variëteit aan mogelijke gerechten: gevogelte (parelhoen, braadkip, kapoenen), ossentong, kalfsgebraad, zalm, tongfilet, enzovoort. Gevogelte werd met compote of sla geserveerd. Uitzonderlijk werd er nog een warme hoofdschotel (met gevogelte) voorzien.
  6. ijs, koffie en (pronk)gebak: typisch bij plechtige communie/vormsel was het paaslam op een roomijstaart. De communicant sneed met mes in de hals van het lam zodat een rode vloeistof (grenadine of frambozencoulie) uitliep. Het paaslam gaat terug op zowel joodse als christelijke traditie. Deze traditie zou tegenwoordig weer een revival beleven.
*pauze: tijd om de benen te strekken



Illustraties 1 tot en met 5 (van links naar rechts): 1. Spijskaart Plechtige Communie, Neerwinden, 1957; 2. Spijskaart Plechtige Communie, Neerwinden, 1961; 3. Spijskaart Plechtige Communie, Neerwinden, 1971; 4. Spijskaart Eerste Communie, Laar, 1973; 5. Spijskaart Plechtige Vormsel, Landen, 1975.

Standaardmenu huwelijk
  
Het standaard huwelijksfeest tot in de jaren 1970 was er één zonder apart avondfeest met buffet. Het voorzag doorgaans acht à negen gangen, uitzonderlijk tien. Het warme tussengerecht met vis (gang 3) vinden we maar bij de helft van de feesten, de derde warme schotel met vlees (gang 8) was maar gebruikelijk tot eind jaren zestig.
 
Het compleetste menu zag er als volgt uit (ILL 6, ILL 7, ILL 8, ILL 9):
 
  1. koud voorgerecht: de oudere menu’s geven alleen de vermelding “(keur van) voorgerecht”, maar vanaf midden jaren 1960 zien we nadere omschrijvingen, veelal een koude schotel met zeevruchten (krab, kreeft…).
  2. warme soep: een onmisbaar ingrediënt van deze menu’s: vooral tomatenroom- en aspergesoep waren populair; in mindere mate waterkers, champignons, kervel of prei. Eén keer staat een zogenaamde kardinaalsoep (een romige vis- of schaaldiersoep) op het menu.
  3. huwelijksbootje: tot eind jaren zeventig kon een koninginnehapje niet ontbreken, in het kader van een huwelijksfeest werd het huwelijksbootje genoemd, maar ook andere omschrijvingen (“geluksgondels” of “Venetiaanse bootjes”) duiken op. Op de drie menu’s van de vroege jaren 1980 komt het niet meer voor, het was blijkbaar uit de mode.
  4. warm tussengerecht met vis: veelal turbot (tarbot) met mousselinesaus, maar ook tong, staartvis (lotte), zalmforel waren mogelijk.
  5. warme hoofdschotel met vlees: een klassieker was uiteraard rundsgebraad (of rosbief) met een groentenkrans, uitzonderlijk eens een kalfs- of varkensgebraad.
  6. fruit: het eerste deel van het menu werd tot eind jaren 1970 afgerond met fruit, slagroom en eventueel kirsch (alcohol op basis van gegist kersensap). **
  7. warme hoofdschotel: na een pauze begon het tweede gedeelte met een tweede vleesschotel. Verschillende soorten vlees komen voor: varken, kalf, ossentong (met de onvermijdelijke madeirasaus), kip.
  8. warme hoofdschotel: tot eind jaren zestig volgde doorgaans nog een tweede vleesschotel en die draaide altijd om gevogelte.
  9. ijs: op enkele menu’s na, wordt het tweede gedeelte afgerond met roomijs.
  10. koffie en gebak: elk feest eindigde met mokka (in diverse schrijfwijzen) en gebak (op de oudste menu’s “pronkgebak”). Op de oudste menu’s worden nogal eens ook sigaren expliciet vernoemd
 
** pauze: tijd om de benen te strekken (en om een groepsfoto te maken)


Illustratie 6 - Spijskaart Huwelijk, Neerwinden, 1953.


Illustratie 7 - Spijskaart Huwelijk, Neerwinden, 1961.


Illustratie 8 - Spijskaart huwelijk, Laar, 1965 (links); Illustratie 9 - Spijskaart huwelijk, Neerwinden, 1974 (rechts)

Enkele opvallende aspecten en tendensen

Vormgeving
Op handgeschreven of getikte gevallen (ILL 2, ILL 7) na, zijn alle spijskaarten gedrukt bij een locale drukker op dik, wit papier - slechts enkelen (ILL 8) op gekleurd papier. Ze zijn meestal rechthoekig, met uitzondering van een in de vorm van een gotisch venster (ILL 5). Meestal werd de spijskaart op de rechter binnenzijde van een in tweeën gevouwen kaartje afgedrukt. Aan de voorzijde stond één of ander prentje, dat symbolisch naar de specifieke plechtigheid verwees (ILL 10). Bij huwelijksmenu’s waren dat nogal eens ringen of vogels (bv. duiven), die symbool zijn voor liefde en trouw. (ILL 11)

Illustratie 10: Motieven op voorkant van communiespijskaarten van de jaren 1950 en 1960 (links) - Illustratie 11: Motieven op voorkant van huwelijksspijskaarten van de jaren 1950 en 1960. (rechts).

Doorgaans werd de tekst beknopt gehouden met korte omschrijvingen van de gerechten. Soms worden poëtische of grappige omschrijvingen gegeven zoals knorgebraad, gouden bollen, “(vlees) in goudrivier”, zomerweelde… Vooral het gevogelte geeft de samenstellers veel inspiratie voor synoniemen: kraaiers, wekkers, graantjespikkers, neerhoflopers, tuinplagers, lentehoentjes…
 
Bij de huwelijksfeesten van de jaren 1950 en 1960 opteerde men soms voor een vertelvorm op rijm, vaak met enige zin voor humor en met allusies op de nieuwe echtelingen (ILL 6 en 7).  
 
Tenslotte dienden deze spijskaarten ook als een plaatsaanduiding aan tafel; de naam van de gast werd er, meestal op de achterzijde, geschreven. Tot in de jaren zestig zien we dat nooit de meisjesnaam van een getrouwde vrouw werd gebruikt, maar “mevrouw” gevolgd door (voor- en) familienaam van haar echtgenoot. Het zegt ook iets over de plaats van de vrouw in die toenmalige samenleving: tot 1956 werden vrouwen wettelijk als handeligsonbekwaam beschouwd en pas vanaf 1976 konden vrouwen zelf een rekening openen zonder toestemming van hun man of vader.
 
Tot begin jaren 1970 is er een sterke katholieke stempel op de menukaarten: bovenaan de oplijsting van de gangen prijkte veelal een aansporing tot gebed (“Sla een kruis en doe zoals thuis”) en onderaan een dankwoordje voor God (bv. “God zij dank, voor spijs en drank”). Maar midden de jaren zeventig vielen deze expliciete godsdienstige aansporingen plotseling weg. Terwijl tot in de jaren 1950 het katholieke geloof dominant was, zeker op het Vlaamse platteland, veranderde tegen de jaren 1970 er veel. Een studie van de Leuvense sociologen Dobbelaere en Billiet (van 1976) wees uit dat van 1950 tot 1975 de regelmatige deelname aan de zondagsmis daalde van 50% tot 30% van de bevolking.
 
Opbouw van een feestmenu

Het allereerste wat opvalt is een grote gelijkenis tussen de verschillende feestmenu’s, het patroon van de communiefeesten werd min of meer herhaald voor de huwelijksfeesten, die weliswaar nog iets uitgebreider konden zijn. De traditionele opbouw is: koud voorgerecht - soep - koninginnehapje - warm voorgerecht - fruit - warm hoofdgerecht - koffie en gebak. Dit basismenu kon nog uitgebreid worden met extra gangen (warm tussengerecht, extra hoofdgerecht). Tevens zien we per gang maar een beperkt aantal mogelijke variaties qua gerechten, hoewel er soms andere omschrijvingen voor hetzelfde gerecht worden gebruikt: het koninginnenhapje, vol-au-vent of videe wordt bij communiefeesten “communiekorfje” en bij huwelijken “huwelijksbootje” of “Venetiaanse Gondels“ genoemd. Maar het betreft dus in essentie hetzelfde bladerdeeggerecht met kip.
Tussen het menu van de eerste, de plechtige communie/vormsel en het huwelijk zijn er lange tijd weinig verschillen, behalve dat voor de eerste communie er al eens één of twee gangen minder worden voorzien. Bij de plechtige communie en het huwelijk zijn het doorgaans acht à negen gangen - uitzonderlijk zelfs tien. Begin jaren 1980 worden de gangen bij deze trouwfeesten ook beperkt tot zo’n zes gangen.
 
Ingrediënten
  
Bij de analyse van de ingrediënten is het van belang om niet alleen te kijken naar welke werden gebruikt maar ook welke nog niet voorkwamen.
 
De opgediende gerechten horen de tot klassieke Belgische keuken. Exotische frivoliteiten zijn beperkt tot het opgediende fruit of de in sausen verwerkte drank (zoals madeirawijn). Veel van de gebruikte ingrediënten werden lokaal geteeld; ze konden zelfs uit eigen moestuin of stal komen. In de plattelandsdorpjes waren er in de jaren 1950 en 1960 immers toen nog talrijke (kleine) boerderijen, maar met de tijd zou de landbouwbevolking stelselmatig afnemen.
 
Op de menu's is kip onvermijdelijk, kip kan zowel als voorgerecht (in soep of bladerdeeggebakje) en als een hoofdgerecht (vaak als voorlaatste gang) dienen. Tot in de jaren 1950 stond kip nog niet op het dagelijkse menu van de gewone man, het was voorbehouden voor zon- en feestdagen. De grootschalige intensieve kippenkwekerij ontwikkelde zich pas in de jaren 1960 en 1970.
 
Terwijl het koninginnenhapje of bepaalde soepen tot op heden nog altijd heel populair zijn, treffen we ook gerechten aan die helemaal uit de mode zijn, zoals ossenstaartsoep (of “oxtail” zoals men destijds vaak zei) of ossentong (typisch met champignons of met madeirasaus). Dat ossenvlees zo vaak voorkomt is niet verwonderlijk omdat hun vlees malser was dan dat van koeien of stieren.
 
Witte champignons (Parijse champignons) werden trouwens in de jaren van de Wederopbouw hier nog niet op grote schaal geteeld en bleven dus lange tijd een luxe. Op de oudste menu’s worden de termen paddestoelen of kampernoelies gebruikt, één keer kabouterstoeltjes (ILL 2), de benaming “champignons” is hier maar gangbaar vanaf de jaren 1970.
 
Bepaalde sausen die je destijds in Ons Kookboek van de Boerinnenbond kon vinden, zoals Godardsaus (bruine saus met truffels en ham), zijn tegenwoordig grotendeels vergeten.
 
Nooit wordt rijst of pasta vermeld, alleen allerlei aardappelvariaties (gekookt, gepureerd, kroket…). Op geen enkel menu vinden we een vermelding van frieten.
 
Onderaan de gangen stond vaak ook “wijnen en likeuren” vermeld, zonder verdere toelichting. Op één vroege uitzondering (van 1965) na, is de specifieke identificatie van de wijnen (eventueel met oogstjaar) pas gebruikelijk vanaf begin jaren 1980.

Ter conclusie
 
De analyse van de 41 spijskaarten van communie- de huwelijksfeesten bevestigt enerzijds grotendeels wat een ruimere studie van het Hageland en Haspengouw al aantoonde, maar anderzijds levert ze ook meer specifieke informatie aangaande de lokale, Landense tradities.
 
De spijskaarten vertellen ons dat onze voorouders gelegenheden zoals communiefeesten en zeker huwelijksfeesten te baat namen om flink uit te pakken. Tot in de jaren 1970 werden vrij uitgebreide menu’s van acht à negen gangen opgediend. Deze feesten bleven in die oudere periode ook grotendeels beperkt tot de naaste familie en werden in de eigen huis gevierd met de hulp van kookvrouwen. In de jaren zeventig evolueren de feesten, men ging vaker buitenshuis in de zaal van een traiteur, ’s avonds werd een buffet en dansfeest met DJ (voor een ruimere groep van gasten) voorzien. Voorts geven de spijskaarten aanduidingen over de evolutie van de vrouw en de afnemende rol van het katholicisme.
 
Secundaire bronnen
 
  • Arnoud-Jan Bijsterveld, Eddie Niesten, Yves Segers en Iris Steen (red.) 2005. Suikerbonen en beschuit met muisjes. Eetgewoonten bij sleutelmomenen in het leven. Leuven: Provincie Vlaams-Brabant.
  • Boerinnenbond Leuven. 1965. Ons Kookboek. Leuven: Boerinnenbond.
  • Karel Dobbelaere. 1980 “Seculariseringsprocessen in België”, Tijdschrift voor Sociologie, 1(1), p. 5–20.
  • Koen Matthijs. 1988. Belgoscopie. De Belgen, de Vlamingen en de Walen. Wie ze zinn. Waar ze wonen en hoe ze leven. Tielt: Lannoo.
  • Jan Raymaekers. 2005. België feest : een geschiedenis van bourgondisch tafelen. Leuven: Van Halewyck.

Dank aan
 
Boudewijn Peeters voor de uitleg van twee speciale soepen, Documentatiedienst Erfgoedvereniging Pepijn (An Sevenants)
 

]]> Mon, 01 Dec 2025 10:02:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?oxtailsoep,-huwelijksbootjes-en-pronkgebak- https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/000000006 <![CDATA[Parochiecentrum Attenhoven maakt plaats voor vernieuwing]]> imblog
Op 3 november 2025 startten de sloopwerken van het voormalige parochiecentrum in Attenhoven. Het gebouw, dat al jarenlang leegstaat, verkeert in een sterk vervallen toestand. Vooral de dakstructuur vormt een ernstig veiligheidsrisico voor omwonenden en voorbijgangers. Om verdere schade en gevaarlijke situaties te vermijden, is een volledige afbraak noodzakelijk.

De aannemer zal de werken uiteraard uitvoeren met de grootste zorg voor veiligheid, netheid en minimale hinder voor de buurt. Tijdens de werkzaamheden worden de nodige veiligheidsmaatregelen genomen om stof- en lawaaihinder zoveel mogelijk te beperken. De werfzone wordt duidelijk afgebakend en de zone voor parkeren vooraan blijft zoveel mogelijk toegankelijk. Na afloop wordt het terrein geëgaliseerd en ingezaaid met gras, zodat het perceel tijdelijk een groene en verzorgde aanblik krijgt in afwachting van verdere plannen.

Met deze sloop zet lokaal bestuur Landen een eerste stap in de herontwikkeling van de site. Door de afbraak van het onveilige gebouw komt er ruimte vrij voor nieuwe mogelijkheden in het hart van Attenhoven. Wat precies de toekomstplannen voor de locatie zullen zijn, wordt de komende periode verder onderzocht in overleg met buurtbewoners en betrokken verenigingen.

Burgemeester Didier Reynaerts, die zelf de sloopwerken startte, legt uit “Het voormalige parochiecentrum speelde jarenlang een belangrijke rol in het dorpsleven van Attenhoven. Helaas is het gebouw vandaag in zo’n slechte staat dat behoud niet langer mogelijk is. Met deze ingreep maken we de buurt opnieuw veilig en creëren we ruimte voor een toekomstgerichte invulling van
deze plek. Zo bouwen we stap voor stap aan een veilige, leefbare en toekomstgerichte dorpskern voor Attenhoven.”
]]> Mon, 03 Nov 2025 20:37:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?parochiecentrum-attenhoven-maakt-plaats-voor-vernieuwing https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/00000000A <![CDATA[Welkom op Ons Landens Erfdeel Digitaal]]> imblog
]]> Sat, 01 Nov 2025 10:23:00 GMT https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/?welkom-op-ons-landens-erfdeel-digitaal https://www.documentatiecentrum.ghklanden.be/blog/rss/000000004